( به ص 232 - 240 - 238 رجوع شود ) كه تا آخرين سال‌هاى سلطنت محمد بن - طاهر پاره‌اى از اراضى ماوراء النهر ملك شخصى خليفه شمرده مىشده . طاهريان و سامانيان از لحاظ اصل و تبار اشرافى خويش و نظر به مقام و منزلتى كه همچون نمايندگان رسمى دولت عربى واجد بوده‌اند قادر نبودند ، مانند ابو مسلم و ديگر داعيان يعنى مبلغان شيعى ، مبين تمايلات ملى و دموكراسى گردند . عهد سيادت هر دو دودمان را بهتر است عصر استبداد مطلقهء منوره بدانيم . طاهريان و سامانيان مىكوشيدند حكومت و قدرت استوار و آرامش در كشور به‌وجود آورند و بدين‌سبب مدافع طبقات پائين در مقابل صنوف عاليه بوده‌اند و از معارف طرفدارى مىكردند و هيچ اصلاح شديد اجتماعى به عمل نمىآوردند و با عناصر ناآرام تودهء مردم سرسختانه مبارزه مىكردند . اين خصوصيات با وضوحى كافى هم در زمان سلطنت نخستين سازندهء خراسان يعنى عبد اللّه بن طاهر تجلى كرد . وى ، به گفتهء يعقوبى ، چنان در خراسان حكومت كرد كه پيش از او هيچ كس نكرده بود « 1 » . عبد اللّه بيش از همه‌چيز در انديشهء منافع كشاورزان بوده « 2 » . غالبا ميان اهالى بر سر استفاده از آب براى شرب مصنوعى اراضى نزاع برپا مىشد . در كتب قانون‌گزاران و فقيهان اسلامى در اين باره دستورى وجود نداشت . بدين‌سبب عبد اللّه فقيهان خراسان را دعوت كرده دستور داد با شركت برخى از فقهاى عراق قواعدى براى استفاده از آب تدوين كنند . ايشان كتابى به نام « كتاب القنيه » ( كتاب دربارهء جويها ) تنظيم كردند كه بعد از گذشت دو قرن در زمان گرديزى نيز در حل‌و فصل اين‌گونه امور به كار مىرفته . در فرمانى كه عبد اللّه به مأموران نوشته دستور

--> ( 1 ) - يعقوبى ، « تاريخ » I I ، 586 . ( 2 ) - دربارهء ديگر جزئيات رجوع شود به « متون » ، ص 3 ( گرديزى ) .